Przewlekła choroba nerek, to określenie uszkodzenia nerek, które utrzymuje się dłużej, niż 3 miesiące. Co ważne choroba ta nie zawsze daje jasne i wyraźne objawy, co często skutkuje przedłużającym się czasem postawienia diagnozy. Nieważne czy jesteś osobą z diagnozą przewlekłej choroby nerek, bliskim pacjenta z PChN, czy po prostu jesteś osobą, która interesuje się tym tematem w tym artykule nakreślę Ci najważniejsze informacje o tej chorobie.
Spis treści
- Czym jest przewlekła choroba nerek?
- Objawy przewlekłej choroby nerek
- Diagnostyka przewlekłej choroby nerek
- Stadia przewlekłej choroby nerek
Czym jest przewlekła choroba nerek?
Jak sama nazwa wskazuje, jest to choroba. Ma swój skrót ICD-10 i wbrew pozorom, nie jest tak rzadko występującym schorzeniem, jak czasami się wydaje. Przyznam szczerze, że moim zdaniem o przewlekłej chorobie nerek niewiele się mówi, a szkoda.
Epidemiologia choroby
Trudnością w dokładnym określeniu tego, jak często występuje PChN jest fakt, że dokładne dane epidemiologiczne gromadzone są wyłączne dla pacjentów, których choroba jest już w ostatnim stadium (V) i wymagają oni leczenia nerkozastępczego. W przypadku pacjentów ze wcześniejszymi stadiami choroby nie ma dostępnych, pełnych danych epidemiologicznych. Jednakże największe towarzystwa naukowe podkreślają, że występowanie choroby jest częstsze, niż się wydawało.
Szacuje się, że tylko w naszym kraju średnio 4,24 mln osób może chorować na przewlekłe choroby nerek. Taka ilość, to ponad 11% populacji ogólnej Polski! Oznacza to, że nawet co dziesiąta osoba w naszym kraju może w przyszłości otrzymać taką diagnozę. Dlatego diagnostyka i wykrywanie choroby na wczesnym etapie wydają się być niezwykle istotne.
Skąd bierze się przewlekła choroba nerek?
Do wystąpienia choroby nerek mogą przyczyniać się czynniki uspasabiające, takie jak: wiek (im osoba starsza, tym większe prawdopodobieństwo zachorowania), występowanie chorób układu sercowo naczyniowego lub przewlekłej choroby nerek w rodzinie, a także niska masa urodzeniowa, czy niska masa nerek.
Oprócz tego, aby rozwinęła się przewlekła choroba nerek muszą także pojawić się czynniki indukujące, które bezpośrednio doprowadzają do uszkodzenia nerek. Spośród takich czynników możemy wymienić: cukrzyce, nadciśnienie tętnicze, choroby autoimmunologiczne, neurotoksyczne leki, choroby układu moczowego, w tym zakażenia układu moczowego czy kamice nerkowe.
Przewlekła choroba nerek – objawy
W pierwszych stadiach przewlekłej niewydolności nerek bardzo często objawy są niewielkie lub wręcz ukryte, co sprawia, że zazwyczaj pacjent nie odczuwa żadnych dolegliwości. To stanowi trudność przy diagnostyce przewlekłej choroby nerek, zwłaszcza we wczesnym stadium choroby. Ponadto, nawet w bardziej zaawansowanych stadiach objawy mogą być na tyle mało odczuwalne, że pacjent często nie zauważa znacznego pogorszenia się stanu zdrowia, przyzwyczaja do niewielkich niedogodności, co również utrudnia wykrycie choroby na wczesnym etapie.
Bardziej odczuwalne objawy pojawiają się zazwyczaj od stadium III. Na tym etapie choroby nerki zaczynają tracić zdolność do oczyszczania organizmu z toksyn i toksyny mocznicowe, takie jak kreatynina, kwas moczowy i mocznik zaczynają być gromadzone we krwi. Często pojawiają się również zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, co zazwyczaj zaobserwować można w postaci występujących obrzęków, zwłaszcza kończyn dolnych oraz pojawiającego się nadciśnienia tętniczego krwi. Dzieje się tak, gdyż w organizmie zatrzymywana jest woda i sód. Pacjent odczuwać może również pojawienie się duszności, co spowodowane jest zaburzeniami pracy serca.
Diagnostyka przewlekłej choroby nerek
Z uwagi na skąpość objawów choroby lub nawet ich brak, który opisywałam wcześniej przewlekła choroba nerek jest trudna do diagnostyki na wczesnym etapie chorobowym.
Podstawowe badania, które warto wykonać, to:
- Badanie ogólne moczu
- dodatkowo w niektórych przypadkach – Dobowa zbiórka moczu
- Badanie USG nerek
- Kreatynina (wraz z obliczeniem współczynnika eGFR)
Przyjrzyjmy się więc im nieco bliżej.
Badania – Badanie ogólne moczu
Jest to jedno ogólnodostępnych i zarazem najtańszych badań, które możemy wykonać. A wykonujemy je niestety rzadko. Badanie ogólne moczu to koszt kilkunastu złotych i jest to też jedno z badań refundowanych, czyli takich, na które skierowanie może dać nam lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Ale dlaczego to badanie jest ważne?
Badanie to stanowi podstawowe badanie w kierunku chorób nerek i układu moczowego. Wykonując je otrzymujemy wyniki dotyczące zarówno parametrów fizycznych, jak i biochemicznych. Parametry fizyczne to barwa, ciężar właściwy, pH, czy przejrzystość. Natomiast parametry biochemiczne to obecność krwinek białych lub czerwonych, glukozy, ketonów, bilirubiny oraz białek i azotynów.
Jakie parametry można odnieść do diagnostyki przewlekłej choroby nerek? Przede wszystkim zwracamy uwagę na występowanie białkomoczu. Idealna sytuacja to taka, w której w naszej próbce moczu nie wykryto żadnych ilości białka. A jeśli białko w próbce moczu się pojawiło?
Śladowe ilości białka w moczu nie muszą być jednoznaczne z poważnymi chorobami nerek. Białkomocz fizjologicznie może pojawić się w sytuacjach takich jak: zbyt długie przebywanie w pozycji stojącej, ciężki wysiłek fizyczny oraz ciąża. Moim zdaniem jednak, warto nie bagatelizować tego wyniku i należy za jakiś czas wykonać badanie kontrolne, które upewni nas, że wszystko jest w porządku.
Przyjęta, dopuszczalna norma białka w moczu u zdrowej osoby wynosi <150 mg/ dobę, ale średnio zazwyczaj przyjmuje się do 50 mg/dobę. Podkreślam, że jest to wartość na dobę, nie w pojedynczej próbce. Jeśli w Twojej próbce porannego moczu (pomiar, który wykonujemy rano) wartość białka bardziej przypomina normę dobową czym prędzej udaj się na konsultację do lekarza nefrologa. A jak określić dobowe wydalanie białka z moczem? Służy do tego dobowa zbiórka moczu, w której badamy ilość białka całkowitego.
Badania – Dobowa zbiórka moczu (DZM)
Jak przygotować się do badania?
Wykonanie dobowej zbiórki moczu nie wymaga specjalnego przygotowania. Przede wszystkim należy utrzymywać swoją codzienną dietę. Nie wolno w tym czasie wprowadzać nagłych zmian żywieniowych, restrykcji lub nowej diety. Nie należy też ograniczać, ani zwiększać ilości wypijanych płynów. Zabroniony jest natomiast alkohol. Nie należy spożywać go ani w dniu poprzedzającym badanie, ani w samym dniu badania.
U kobiet nie należy również wykonywać DZM w czasie 2-3 dni przed spodziewanym terminem miesiączki, w jej trakcie oraz bezpośrednio po zakończeniu okresu. Warto odczekać kilka dni, aby badanie było wiarygodne.
W dniu poprzedzającym badanie i w czasie jego wykonywania nie zaleca się również intensywnego wysiłku fizycznego. Nie znaczy to, że w czasie badania i przed nim należy tylko leżeć, ale trening na siłowni czy bieganie warto sobie odpuścić.
Samo badanie warto natomiast rozpocząć od … zakupu specjalnego pojemnika 🙂 Wiem, że czasami można spotkać się z opinią, że wystarczy zwykły, wyparzony garnek, ale kluczowym elementem badania jest precyzyjne określenie objętości zebranego moczu. Specjalny pojemnik z podziałką pozwoli nam to precyzyjnie określić (co do 100 ml), natomiast garnek nie.
Gdzie kupić taki pojemnik? Na ogół są one dostępne w aptece, ale z mojego doświadczenia wynika, że nie zawsze od ręki. Warto więc wybrać się po zakup kilka dni przed planowanym rozpoczęciem badania. Dzięki temu, będziesz miał_a czas, aż apteka taki pojemnik sprowadzi, co zwykle trwa 1 dzień roboczy. Pojemnik ten nazywany jest „tulipanem”, więc nie zdziw się, jeśli taką nazwę usłyszysz w aptece.
Dodatkowo należy zakupić jednorazowy pojemnik na mocz, w którym próbkę dostarczymy do laboratorium. Polecam również zakup jednorazowego, drewnianego patyczka, który przyda się do wymieszania próbki.
Jak wykonujemy dobową zbiórkę moczu?
Dobową zbiórkę moczu zaczynamy w godzinach porannych, ale w przeciwieństwie do poboru pojedynczej próbki, nie od pierwszego moczu. Pierwszy mocz należy oddać do toalety, a od następnej mikcji rozpoczynamy zbiórkę. Należy również odnotować godzinę rozpoczęcia badania. Od momentu rozpoczęcia badania każdy mocz oddajmy wyłącznie do przeznaczonego do tego pojemnika z podziałką. Pomiędzy zbieraniem kolejnych próbek pojemnik z moczem powinien być zakryty przykrywką i przechowywany w chłodnym i zacienionym miejscu – najlepiej w lodówce. Ostatnią pobieraną próbką, jest pierwszy mocz podczas drugiego dnia wykonywania badania.
Jak to wygląda w praktyce? Jeśli badanie rozpoczęliśmy w poniedziałek, to pierwszą próbką jest druga mikcja z poniedziałku, a ostatnią próbką będzie pierwsza mikcja we wtorek.
Co jeśli pominę którąś próbkę?
Załóżmy, że akurat nie jesteś w domu i nie masz możliwości zebrania mikcji. Czy możesz badanie „przedłużyć” o tę jedną próbkę? Niestety nie. W takim przypadku badanie bezwzględnie należy rozpocząć od nowa. Badanie, w którym pominięto nawet jeden pobór będzie niewiarygodne. Dlatego planując wykonanie zbiórki należy wybrać dzień, w którym masz pewność, że odpowiednie zebranie moczu będzie możliwe, a Ty będziesz cały dzień możliwie blisko domu 🙂
Dobowa zbiórka moczu zakończona, co dalej?
Jeśli Twoja zbiórka się już zakończyła, ostatnim etapem jest dostarczenie próbki moczu z całodobowej zbiórki do laboratorium. Na początku dokładnie odczytaj objętość zebranej mikcji (to bardzo ważne), a następnie zamieszaj zebrany mocz. W tym celu można użyć drewnianej, jednorazowej szpatułki, którą tak jak wspomniałam wcześniej również możesz kupić w aptece. Następnie należy odlać około 50-100 ml moczu do jednorazowego pojemnika przeznaczonego do badań moczu. Odnotuj także na kartce godzinę rozpoczęcia i zakończenia dobowej zbiórki moczu i objętość wydalonego moczu. Tak przygotowane informacje oraz pojemnik z próbką moczu zabierz ze sobą do laboratorium. Czas oczekiwania na wynik całodobowej zbiórki moczu zwykle wynosi 1-2 dni robocze.
Mam wynik, czy jest on prawidłowy?
Jeśli otrzymał_ś już wynik swojego badania należy udać się z nim na konsultację do lekarza specjalisty np. nefrologa, który zlecił Ci wykonanie tego badania. A jakie są przyjęte normy na dobową zbiórkę moczu?
Po pierwsze warto zwrócić uwagę na ilość wydalonego moczu. Optymalnie za normę przyjmuje się +- 2000 ml. Jeśli moczu jest dużo mniej (500 ml) mówimy o oligurii. Taki stan może być spowodowany nieprawidłową pracą nerek, ale też odwodnieniem, przyjmowanymi lekami, czy chorobami nowotworowymi. Zaś duża ilość wydalanego moczu (powyżej 2,5-3 l) nazywana jest poliurią. Tutaj również przyczyną mogą być zaburzenia pracy nerek, przyjmowane leki ale również cukrzyca.
Jeśli chodzi natomiast o ilość wydalanego białka, to tak jak wspominałam wyżej nie powinno być go więcej niż 150 mg. A jeśli jest więcej?
- białko do 0,5g /dobę – jest to białkomocz znikomy. Zwykle nie występują żadne objawy ogólnoustrojowe. Taka ilość może być spowodowana długotrwałym przebywanie w pozycji stojącej, ciężkim wysiłkiem fizycznym lub ciążą.
- białko w ilości 0,5g – 3,5g /dobę – jest to białkomocz umiarkowany. Zazwyczaj taka ilość wydalanego białka będzie powodowała już obserwowalne pienienie się moczu.
- białko powyżej 3,5g /dobę – jest to białkomocz znaczny. Często przy takiej ilości wydalanego białka mogą pojawiać się widoczne obrzęki na ciele. Występowanie znacznego białkomoczu jest również jednym z zaburzeń wchodzących w skład zespołu nerczycowego.
Przyczyn nieprawidłowości w dobowej zbiórce moczu jak widzisz może być wiele. Dlatego diagnozę powinien postawić lekarz w oparciu o cały wywiad i Twoje objawy.
Badania – Badanie USG nerek
Badanie USG (ultrasonograficzne) jamy brzusznej jest badaniem obrazowym, które pomaga obejrzeć i ocenić przez lekarza obraz badanych narządów. Jest to badanie z grupy nieinwazyjnych, które trwa zwykle do kilkunastu minut.
Lekarz podczas badania oceni położenie, wymiary, kształt czy szerokość miąższu nerek. USG może wykryć takie nieprawidłowości jak torbiele, złogi, guzy, czy nieprawidłowości anatomiczne. Badanie ultrasonograficzne nie dostarcza jednak informacji o tym, czy występuje niewydolność nerek i czy nerki pracują prawidłowo.
Co ważne, prawidłowy obraz USG nerek nie wyklucza całkowicie choroby nerek. W przypadku wątpliwości, co do prawidłowej pracy nerek lekarz może zlecić dalsze badania i pogłębioną diagnostykę.
Badania – Kreatynina i współczynnik eGFR
Kreatynina, to azotowy związek organiczny, który powstaje w naszym organizmie w wyniku przemiany materii. Nadmiar kreatyniny usuwany jest przez nasze nerki wraz z moczem, dzięki czemu jej stężenie w surowicy krwi jest stałe. Jej ilość będzie zależała m.in. od naszej diety i zawartości masy mięśniowej. Natomiast w momencie, kiedy nerki zaczynają chorować kreatynina nie jest usuwana w wystarczającym stopniu i jej stężenie rośnie. Wynik poza normą laboratoryjną będzie więc świadczył o ostrej lub przewlekłej niewydolności nerek.
Zazwyczaj wykonując badanie kreatyniny otrzymamy na wyniku również wartość eGFR. Dzieje się tak dlatego, że eGFR jest parametrem wyliczanym na podstawie parametrów chorego takich jak: wiek, masa ciała, płeć, rasa i stężenie kreatyniny w surowicy krwi. To właśnie na podstawie wyniku eGFR przewlekłą chorobę nerek dzielimy na stadia. Podział ten przedstawiony jest w następnej części artykułu.
Przewlekła choroba nerek – stadia
W przebiegu przewlekłej choroby nerek wyróżniamy pięć stadiów choroby. Stadium choroby pacjenta oceniane jest na podstawie wyniku stopnia filtracji kłębuszkowej wyrażonego jako eGFR (ml/min/1,73m2). Podział poszczególnych stadiów uszkodzenia nerek prezentuję w tabeli poniżej:
| Stadium | Wartość eGFR (ml/min/1,73m2) | Opis |
| I | >90 | Uszkodzenie nerek z prawidłowym lub zwiększonym GFR |
| II | 60-89 | Uszkodzenie nerek z niewielkim obniżeniem GFR |
| IIIa | 45-59 | Uszkodzenie nerek z obniżeniem GFR pomiędzy niewielkim, a umiarkowanym |
| IIIb | 30-44 | Uszkodzenie nerek z obniżeniem GFR pomiędzy umiarkowanym, a ciężkim |
| IV | 15-29 | Uszkodzenie nerek z ciężkim obniżeniem GFR |
| V | <15 | Schyłkowa niewydolność nerek (dializoterapia) |
Jak widzisz przewlekła choroba nerek dzielona jest na pięć stadiów, w zależności od stopnia wydolności nerek. Co ważne, aby można było mówić o stwierdzonej niewydolności nerek zarówno uszkodzenie, jak i obniżenie eGFR muszą być trwałe, czyli utrzymujące się co najmniej 3 miesiące.
Przyjętą wartością graniczną przesączania kłębuszkowego jest eGFR = 60 ml/min/1,73m2. Poniżej tej wartości mówimy już o niewydolności nerek. A co z wartościami powyżej? Aby rozpoznać przewlekłą chorobę nerek we wcześniejszych stadiach (eGFR >60 ml/min/1,73m2) niezbędne są również inne badania wskazujące na uszkodzenie nerek.
Z tego względu, moim zdaniem oprócz badania stężenia kreatyniny warto wykonać badanie ogólne moczu. Przypadki moich pacjentów pokazują, że uszkodzenie nerek nie zawsze musi iść w parze z wysoką kreatyniną, a u niektórych pierwszym i głównym alarmującym sygnałem był białkomocz przy jednoczesnej wartości kreatyniny w normie.
Masz pytania dotyczące przewlekłej choroby nerek lub potrzebujesz porady dietetycznej w tym zakresie? Zapraszam do kontaktu